Dự Luật 156 Và Câu Chuyện Kiểm Duyệt Anime/Manga Hài Hước Tại Nhật Bản Trong Giai Đoạn 2010-2011

Năm 2010, ngành công nghiệp anime Nhật Bản trải qua một giai đoạn đầy biến động. Sau ba năm liên tiếp lợi nhuận sụt giảm do ảnh hưởng của cuộc suy thoái kinh tế toàn cầu, năm 2010 đánh dấu lần đầu tiên kể từ 2006 mà lợi nhuận toàn ngành tăng trở lại. Tuy nhiên, số lượng anime chiếu theo mùa trên truyền hình lại giảm mạnh so với bốn năm trước. Nếu như năm 2006 có khoảng 100–120 anime được phát sóng thì đến năm 2010, con số này chỉ còn 80–100.

Mặc dù vậy, 2010 vẫn được nhớ đến như một năm rực rỡ của anime. Đây là năm chứng kiến sự ra mắt của hàng loạt tác phẩm đình đám như Angel Beats, Durarara!!, Maid Sama, The Tatami Galaxy, Bakuman, Panty & Stocking và nhiều bộ khác. Nói cách khác, dù ngành công nghiệp bắt đầu có dấu hiệu đi xuống, điều đó vẫn không ngăn được việc anime “ra hit” liên tiếp.

Nhưng giống như mọi lĩnh vực giải trí khác, ngành anime và manga bất ngờ bị rung chuyển bởi một cuộc tranh cãi kỳ lạ và khó tin đến mức nó gây ra một “cơn khủng hoảng truyền thông” khổng lồ, không chỉ trong ngành mà còn lan rộng ra toàn bộ báo chí Nhật Bản.

Vậy rốt cuộc đã có chuyện gì xảy ra? Nhìn qua tiêu đề, có lẽ bạn cũng đoán được chủ đề rồi, và có thể bạn đã biết chuyện gì diễn ra, đúng không? Dù thế nào đi nữa… hãy cùng nghe lại một trong những vụ kiểm duyệt anime và manga kỳ quái và gây cười nhất từng xảy ra ngay tại Nhật Bản.

Khởi Nguồn Của Tranh Cãi

Năm 2010, Quốc hội Nhật Bản (còn gọi là Quốc hội Lập pháp – Diet) đã thông qua một đạo luật gây tranh cãi. Đạo luật này mang tên Dự luật 156, với tên đầy đủ là "Quy định của Chính quyền Thủ đô Tokyo về việc Phát triển Lành mạnh cho Thanh Thiếu niên". Luật được chính thức thông qua vào tháng 12/2010 và bắt đầu có hiệu lực từ tháng 7/2011.

Theo những người đề xuất, mục tiêu của đạo luật là nhằm kiểm soát việc buôn bán và phát hành anime, manga, game và các loại hình truyền thông liên quan bị cho là có hại cho trẻ vị thành niên. Người dẫn đầu cho dự luật này không ai khác ngoài Thống đốc Tokyo khi đó – Shintarō Ishihara (1932-2022).

Thực ra, quy định này của Tokyo không phải mới. Lần đầu tiên được ban hành năm 1964, nó vốn được tạo ra để thúc đẩy một môi trường lành mạnh cho giới trẻ. Cách thức là ban hành những quy định liên quan đến các yếu tố cụ thể như: truyền thông, đồ chơi và hành vi, vốn bị coi là có thể ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển của thanh thiếu niên.

Đến năm 2010, bản sửa đổi đã mở rộng phạm vi của những gì bị coi là “ấn phẩm có hại”. Theo luật, những nội dung bị nhắm đến cụ thể bao gồm:

1. Các hành vi TD hoặc mô phỏng hành vi TD có sự tham gia của nhân vật được cho là dưới 18 tuổi, dù hoàn toàn là hư cấu (ban đầu gọi là “thanh thiếu niên không tồn tại”).
2. Các chủ đề bị cho là tôn vinh hoặc phóng đại loạn luân, hiếp dâm, hoặc các hành vi tình dục bất hợp pháp khác.
3. Các tác phẩm khuyến khích sự tàn nhẫn, tự tử, hoặc hành vi phạm pháp theo cách bị xem là gây hại cho giới trẻ.

Shintarō Ishihara là một nhân vật đầy tranh cãi trong chính trường Nhật Bản. Ông vốn là một chính trị gia bảo thủ cực đoan, nổi tiếng với nhiều phát ngôn gây sốc, trong đó có cả những phát ngôn kỳ thị phụ nữ và phân biệt chủng tộc. Dự luật của ông nhận được một số sự ủng hộ, trong đó có cả Thủ tướng Nhật Bản khi đó – Naoto Kan. Ishihara lập luận rằng đạo luật này là cần thiết để bảo vệ trẻ vị thành niên và duy trì danh tiếng văn hóa quốc tế của Nhật Bản, đặc biệt trong bối cảnh lo ngại về “thương hiệu Nhật Bản” và các sự kiện lớn như Hội chợ Anime Quốc tế Tokyo.

Theo dự luật, bản sửa đổi của quy định cấm buôn bán hoặc phân phối các tài liệu bị coi là “có hại” cho người dưới 18 tuổi tại Tokyo. Điều này bao gồm cả việc các sản phẩm người lớn phải được gắn nhãn “nội dung người lớn” và trưng bày trong các cửa hàng tách biệt. Theo một báo cáo, một hội đồng được chính phủ chỉ định đã rà soát khoảng 120–140 cuốn sách mỗi tháng tại các kệ sách thông thường và cửa hàng tiện lợi, sau đó chia sẻ kết quả với Hội đồng Phát triển Thanh thiếu niên Lành mạnh, nơi quyết định những đầu sách nào cần phải bị kiểm soát. Những ai không tuân thủ có thể bị phạt tiền – cả nhà xuất bản lẫn nhà bán lẻ.

Bản dự thảo ban đầu vào đầu năm 2010 đã sử dụng thuật ngữ “thanh thiếu niên không tồn tại” (non-existent youth). Điều này đã châm ngòi cho một làn sóng phản đối dữ dội bởi cách diễn đạt mơ hồ và quá rộng. Sau khi vấp phải phản ứng gay gắt, thuật ngữ này cuối cùng được thay thế trong bản cuối cùng bằng “tội ác không tồn tại” (non-existent crimes), tập trung hoàn toàn vào việc mô tả những hành vi phạm pháp như loạn luân hoặc quan hệ tình dục vi phạm luật hình sự, đặc biệt khi được thể hiện với “sự ca ngợi hoặc phóng đại vô lý”.

Vậy câu hỏi đặt ra là: chuyện gì xảy ra tiếp theo…?

Đúng như dự đoán, cuộc tranh cãi này đã bùng nổ thành một cơn khủng hoảng truyền thông và vấp phải làn sóng phản kháng dữ dội chống lại dự luật. Bạn có thể thấy qua những hình ảnh chế giễu và nhạo báng những người đứng sau đạo luật này. Thậm chí, còn có cả một bộ manga kể về một cuộc nổi loạn chống lại Quy định của Chính quyền Thủ đô Tokyo. Đó là mức độ tai tiếng mà dự luật này đã đạt đến.

Vậy cuộc tranh cãi đã diễn ra như thế nào? Đây chính là những gì đã xảy ra…

Tác Động Của Dự Luật Và Sự Phản Ứng Của Ngành Anime/Manga 

Nhiều mangaka nổi tiếng như Ken Akamatsu (tác giả Love Hina) bày tỏ lo ngại rằng dự luật có thể dẫn đến tình trạng tự kiểm duyệt, vì các nhà xuất bản sẽ tránh những chủ đề gây tranh cãi để không bị rơi vào diện kiểm soát. Trớ trêu thay, 12 năm sau ông lại được bầu vào chính trường Nhật Bản. Một ví dụ khác là mangaka Takaku Shoko từng cho biết tác phẩm của cô bị một nhà xuất bản từ chối chỉ vì có nhân vật mặc đồng phục học sinh trung học. Trong khi đó, Meiji Kanako cho biết việc tái bản một manga có thể bị hủy bỏ do có mô tả về quan hệ TD của nhân vật vị thành niên.

Ngành công nghiệp anime và manga Nhật Bản đã phản đối quyết liệt dự luật này. Thậm chí, sự phản đối còn gay gắt đến mức 10 nhà xuất bản lớn, bao gồm cả những “ông lớn” như Kadokawa Shoten và Shueisha, đã tuyên bố tẩy chay Hội chợ Anime Quốc tế Tokyo 2011 để phản đối.

Nhiều người trong ngành nhấn mạnh rằng dự luật đe dọa trực tiếp đến một lĩnh vực văn hóa đầy sức sống. Cuộc tẩy chay này cho thấy rõ tầm quan trọng cả về kinh tế lẫn văn hóa của anime và manga, vốn là trụ cột trong sức mạnh mềm (soft power) của Nhật Bản. Nói cách khác, ngay cả trong thời kỳ đầy bất ổn như thời kỳ Heisei, anime và manga vẫn không thể bị ngăn cản trong việc trở thành công cụ quyền lực mềm của Nhật.

Nhưng có một điều rõ ràng, tác động của Dự luật 156 đã ngăn cản sự lan tỏa "sức mạnh mềm" Nhật Bản ra thế giới ở giai đoạn này. Thời điểm đó văn hóa đại chúng Nhật Bản đã bị làn sóng Hallyu của Hàn Quốc và "văn hóa mềm" Trung Quốc vượt qua ít nhất là từ 3-5 năm.

Dĩ nhiên, công chúng Nhật Bản không hề hài lòng. Nhiều người lo ngại dự luật sẽ hạn chế khả năng tiếp cận các nội dung đa dạng, và cuối cùng dẫn đến tình trạng kiểm soát toàn diện dưới bàn tay chính phủ. Ở một diễn biến kỳ lạ, nhiều hãng truyền thông phương Tây lại đưa tin sai lệch rằng manga đã bị cấm hoàn toàn ở Nhật Bản – trong khi thực tế, đây chỉ là một dạng kiểm duyệt bất công, hạn chế quyền tự do sáng tạo.

Vậy chuyện gì xảy ra tiếp theo? Liệu anime và manga có thực sự phải chịu cảnh kiểm duyệt tàn khốc, dẫn đến việc ngành công nghiệp bị chính phủ kiểm soát vĩnh viễn? Thực tế thì… không hẳn. Ảnh hưởng của dự luật hạn chế hơn nhiều so với những gì công chúng lo sợ.

Thực tế, luật này chỉ thực sự ảnh hưởng đến khoảng 6 tác phẩm. Đáng chú ý nhất là manga người lớn khét tiếng về chủ đề loạn luân là Aki Sora, đã bị ngừng xuất bản do nhà phát hành chủ động tránh rắc rối. Một tựa khác là Oku-sama wa Shōgakusei (Vợ tôi là học sinh tiểu học) cũng bị ảnh hưởng. Ngoài hai tác phẩm trên, hầu hết các manga bị liệt kê đều vốn đã ngừng in.

Điều thú vị là một số anime trên truyền hình đã lách luật bằng cách sử dụng ngôn ngữ mơ hồ, ẩn dụ, hoặc cấu trúc kể chuyện vòng vo để tránh vi phạm.

Ví dụ tiêu biểu là Yosuga no Sora, một anime chuyển thể từ visual novel cùng tên về đề tài loạn luân, phát sóng vào mùa thu năm 2010. Bộ anime này tuy có cảnh loạn luân nhưng đã thoát khỏi kiểm soát bằng cách xây dựng câu chuyện theo hướng không tôn vinh và triển khai các tuyến truyện thay thế.

Bên cạnh đó, sự phát triển của phát hành kỹ thuật số và các nền tảng quốc tế cũng khiến tác động thực tế của dự luật trở nên hạn chế, bởi luật này chủ yếu áp dụng với ấn phẩm vật lý tại Tokyo.

Những Gì Còn Lại

Đến nay, dự luật này vẫn được xem như một “bóng ma pháp lý”. Việc thực thi luật gần như chỉ mang tính tượng trưng. Sự bùng nổ của phương tiện truyền thông kỹ thuật số và nền tảng streaming toàn cầu trong nửa cuối thập niên 2010 đã khiến nó gần như mất hiệu lực. Tuy vậy, nó vẫn là một mối quan ngại lớn đối với các tác giả, khi họ phải cân nhắc nguy cơ bị kiểm soát.

Mặc dù dự luật không tạo ra tác động nặng nề như lo sợ ban đầu, nhưng nó vẫn để lại một vết sẹo đối với các tác giả độc lập, khiến nhiều người lo ngại rằng những quy định tương tự có thể bóp nghẹt tự do sáng tạo trong anime và manga. Ở mặt tích cực, lập luận về “giá trị nghệ thuật” đã giúp bảo vệ nhiều tác phẩm, và sự phản kháng quyết liệt từ ngành công nghiệp đã ngăn dự luật dẫn đến một lệnh cấm triệt để.

Mục tiêu của Dự luật 156 là nhằm kiểm soát anime và manga tại Tokyo, với mối quan tâm chính xoay quanh việc bảo vệ thanh thiếu niên. Vấn đề là nó bị chỉ trích nặng nề vì cách diễn đạt mơ hồ, khả năng lạm quyền và mang động cơ chính trị. Dù vấp phải làn sóng phản đối dữ dội, tác động thực sự của dự luật lại không đáng kể và gần như không ảnh hưởng gì đến toàn ngành.

Không nghi ngờ gì nữa, nguồn gốc của dự luật này xuất phát từ luật kiểm soát nội dung tình dục gây tranh cãi của Nhật Bản, vốn bị chỉ trích là quá khoan dung với các nhân vật “có ngoại hình vị thành niên”. Trái ngược với nhiều quốc gia khác, Nhật Bản bị phê phán là quá “nương tay” với vấn đề này. Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng các nội dung khiêu dâm liên quan đến trẻ vị thành niên ngoài đời thực vẫn bị cấm tuyệt đối, và những ai tàng trữ sẽ phải đối mặt với án tù.

Dự luật 156 là một lời nhắc nhở khác về lịch sử đầy tranh cãi của anime và manga. Thực tế cho thấy, mặc dù chúng ta thường than phiền về sự thiếu hiểu biết hay quan điểm phiến diện của giới chức ở các quốc gia khác – như ở Mỹ, Châu Âu hay thậm chí nhiều nơi khác – thì anime và manga ngay tại Nhật Bản cũng không hề an toàn trước kiểm duyệt.

Dù đã từ rất lâu rồi Nhật Bản mới có một đạo luật gây tranh cãi như Dự luật 156, nhưng ngày nay những tranh luận tương tự vẫn tồn tại, chủ yếu xoay quanh nỗi lo về ảnh hưởng và áp lực từ bên ngoài nhằm thay đổi anime và manga. Thực tế, chính yếu tố này đã góp phần giúp tác giả Ken Akamatsu (Love Hina) giành chiến thắng trong cuộc bầu cử năm 2022 tại Nhật.

Cuối cùng, điều quan trọng nhất là anime và manga vẫn phải được tự do, không bị kiểm soát bởi tầng lớp lãnh đạo, giống như mọi hình thức giải trí khác. Và mặc dù dự luật đã được thông qua, nó gần như không có ảnh hưởng gì đáng kể đến ngành công nghiệp. Sự phản kháng dữ dội từ cộng đồng anime và manga rốt cuộc đã chiến thắng trong vụ việc gây tranh cãi này.

Điều đó cũng nhắc nhở rằng: có những con người luôn cực kỳ nhiệt huyết và kiên quyết bảo vệ nền giải trí mà họ yêu thích. Và sau tất cả, vụ việc từng bị xem là “thảm họa kiểm duyệt” này cuối cùng lại trở thành một câu chuyện hài hước nhiều hơn là bi kịch.

Theo trang Animangemu